صنعت ساختمان تهران و کل کشور با یک بحران کمبود کارگر ساختمانی بیسابقه روبرو شده است. ایرج رهبر، رئیس کانون انبوهسازان تهران، در گفتگویی اعلام کرد که با تصمیم به خروج اتباع افغان از کشور، صنعت ساختمان که به شدت به نیروی کار آنها وابسته بود، با کمبود شدید کارگر مواجه شده است.
به گفته او، بیش از ۵۰ درصد کارگران ساختمانی در تهران از اتباع افغان بودهاند و این خلاء ناگهانی، باعث کاهش راندمان کار و توقف یا کندی در پیشرفت بسیاری از پروژهها، از جمله طرح نهضت ملی مسکن شده است. این وضعیت، چالش جدیدی را به بحرانهای پیشین این صنعت، یعنی تورم مصالح و بروکراسی اداری، اضافه کرده و آینده تولید مسکن را در هالهای از ابهام قرار داده است.
ریشههای وابستگی به کارگران افغان
وابستگی صنعت ساختمان به نیروی کار افغان، دلایل اقتصادی و اجتماعی عمیقی دارد. به گفته ایرج رهبر، کارگران ایرانی به دلیل دستمزد پایین، تمایل چندانی به کار به عنوان کارگر ساده ساختمانی نداشتند و این خلاء توسط کارگران افغان که با دستمزد کمتر (تقریباً نصف کارگر ایرانی) کار میکردند، پر شده بود.
علاوه بر این، موضوع بیمه تامین اجتماعی نیز در این میان نقش کلیدی داشت؛ از آنجایی که اتباع افغان مدارک هویتی نداشتند، در لیست بیمه قرار نمیگرفتند و این امر هزینه تمامشده را برای کارفرما کاهش میداد. این عوامل باعث شد که طی سالها، صنعت ساختمان به استفاده از نیروی کار افغان «عادت» کند و کارگران ایرانی به تدریج از این بخش از بازار کار خارج شوند.
پیامدهای خروج: افزایش هزینه و کندی پروژهها
با خروج کارگران افغان از کشور، صنعت ساختمان اکنون با دو بحران اساسی مواجه شده است؛ بحرانهایی که نهتنها روند اجرای پروژهها را مختل کرده، بلکه آینده بسیاری از طرحهای عمرانی را در هالهای از ابهام قرار دادهاند. نخستین چالش، کمبود کارگر ساختمانی در بخشهای کلیدی مانند آرماتوربندی، سیمانکاری، سنگکاری و کارگر ساده است؛ حوزههایی که بهواسطه تجربه و مهارت کارگران افغان در سالهای اخیر، عمدتاً توسط آنان اداره میشد.
خلأ ایجادشده در این تخصصها باعث شده بسیاری از پروژهها با کاهش سرعت اجرا یا توقف کامل روبهرو شوند. دومین چالش نیز افزایش قابل توجه هزینههای تمامشده ساختوساز است؛ چراکه کارفرمایان حالا ناچارند از نیروهای ایرانی با دستمزدی تقریباً دو برابر استفاده کنند، موضوعی که بهویژه در پروژههایی مانند نهضت ملی مسکن، که قراردادهایشان بر پایه قیمتهای گذشته منعقد شده، فشار اقتصادی مضاعفی وارد میکند.
به گفتهی رهبر، جایگزینی کامل نیروی کار افغان با نیروی ایرانی نهتنها نیازمند زمان است، بلکه به آموزش، هماهنگی و بازتعریف فرآیندهای اجرایی نیز نیاز دارد. این امر موجب شده در کوتاهمدت، صنعت ساختمان با شوک ناگهانی در حوزه تأمین نیروی کار مواجه شود و چارهای جز تحمل تبعات آن نداشته باشد.
افزایش هزینهها، کاهش بهرهوری، و تأخیر در تحویل پروژهها، از جمله پیامدهای فوری این وضعیت هستند؛ پیامدهایی که اگر مدیریت نشوند، ممکن است به تعمیق رکود در بازار ساختوساز و کاهش سرمایهگذاری در این بخش حیاتی منجر شوند. در چنین شرایطی، ضرورت دارد سیاستگذاران و نهادهای مرتبط، تدابیر عملی و فوری برای مدیریت بحران اتخاذ کنند تا از تشدید مشکلات در این حوزه حیاتی جلوگیری شود.
تحلیل نهایی نبض ساختمان:
بحران کمبود کارگر ساختمانی، یک زنگ خطر جدی و نتیجه یک سیاستگذاری کوتاهمدت و برنامهریزی نشده در بازار کار ایران است. وابستگی بیش از حد به نیروی کار خارجی ارزانقیمت، اگرچه در کوتاهمدت هزهها را برای کارفرمایان کاهش داد، اما در بلندمدت منجر به از بین رفتن مهارت و انگیزه در نیروی کار داخلی و ایجاد یک «اعتیاد ساختاری» در صنعت شد. این بحران نشان میدهد که بازار کار صنعت ساختمان نیازمند یک بازنگری جامع است.
راهحل، تنها در افزایش دستمزدها نیست، بلکه در «ارتقای منزلت شغلی» و «ایجاد امنیت شغلی» برای کارگران ایرانی است. سرمایهگذاری بر روی آموزش فنی و حرفهای، ایجاد سیستمهای بیمه کارآمد، و استفاده از فناوریهای نوین ساختمانی برای کاهش نیاز به کارگر ساده و افزایش بهرهوری، گامهای اساسی برای عبور از این بحران کمبود کارگر ساختمانی و ساختن یک صنعت ساختمان پایدار و متکی به نیروی کار متخصص داخلی است.
